كاربردي وسيعي را در اين زمينه نمايان مي‌سازد.
كشور ما داراي غني‌ترين منابع گياهي از نظر مقدار و تنوع در سطح جهان مي‌باشد و از نظر شرايط جغرافيايي و آب و هوايي هم بهترين گونه ها با بالاترين مواد موثره در اكثر نقاط كشور وجود دارند (امين، 1370).
هم اكنون كشورهاي پيشرفته پي به ارزش گياهان دارويي و صنعتي برده و درصدد كشت و پرورش آن‌ها در ساير كشورهاي فقير شده‌اند. شناسايي گياهان اسانس‌دار گامي مهم براي اهلي كردن و ترويج شيوه‌هاي صحيح بهره‌برداري و استفاده از اين گياهان مي‌باشد .بازگشت به گياهان بازگشت به گذشته نيست بلکه نگرشي است کاملاً علمي در استفاده هر چه بيشتر از اين مواد طبيعي که مي‌توانند اثرات شفابخش و مطمئن‌تري از مواد صناعي داشته باشند. کشور ايران با دارا بودن اقليم‌هاي حياتي متنوع و کم‌نظير و گونه‌هاي فراوان گياهي مي‌تواند در توليد و پرورش گياهان دارويي نقش اساسي داشته باشد(صمصام شريعت، 1382).
براساس برآوردهاي سازمان بهداشت جهاني، بيش از 80 درصد از جمعيت جهان در کشورهاي در حال توسعه سلامتي خود را به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم، مديون گياهان داروئي هستند و در کشورهاي‌پيشرفته نيز استفاده از ترکيبات شيميائي گياهان داروئي رو به افزايش است(ولاگ و استودولا ، 1376). در سال‌هاي اخير علاقه به استفاده از ترکيبات شيميائي که از قسمت‌هاي مختلف گياهان داروئي به‌دست مي‌آيد افزايش يافته، به‌طوري‌که بيش از 40 درصد داروهاي مورد استفاده در کشورهاي اروپائي و آمريکائي منشاء گياهي دارند(امين، 1370؛ امين، 1379 و فرحزاد، 1381).
در ميان گياهان داروئي، برخي جنس‌ها و گونه‌ها از اهميت بيشتري برخوردارند که عمدتاً بدليل دارا بودن ترکيبات فيتوشيميائي و متابوليت‌هاي فراوان و مختلف در آن‌هاست. گياه آنغوزه(Ferula sp) از جمله اين گياهان مي‌باشد که با دارا بودن بيش از 20 نوع ترکيب شيميائي شناخته شده و موثر، در زمره مهم‌ترين گياهان داروئي به شمار مي‌رود.
امروزه گياهاني به عنوان گياهان داروئي شناخته مي‌شوند که در پيکره خود داراي مواد موثره1 باشند که اين مواد در طول يک سلسه فرايند‌هاي پيچيده‌ي بيوشيميايي به مقدار بسيار کم، معمولا کمتر از 5-1 درصد وزن خشک گياه ساخته مي‌شوند و به متابوليک‌هاي ثانويه معروف هستند. کاشت، داشت و برداشت گياهان داروئي صرفا به دليل استفاده از مواد موثره‌ي آنها صورت مي‌گيرد(عبادي، 1386).
مصرف گياهان دارويي در ايران سابقه‌اي بيش از 5000 سال دارد. توجه دانشمندان بزرگ ايران همچون ابوريحان بيروني، بوعلي سينا و رازي ،گواهي بر پيشنيه طولاني مصرف گونه‌هاي گياهان دارويي است. ايران بدليل شرايط مساعد اقليمي بيش از 7500 گونه گياهي توليد مي‌کند که بخشي از آن به مصرف داخلي و بخش اعظم آن صادر مي‌شود. چين بزرگترين کشور صادر کننده گياهان دارويي ساليانه بيش از 327 ميليون دلار را به خود اختصاص مي‌دهد. ايران مي‌تواند چنين جايگاهي را داشته باشد ولي متاسفانه امروزه برخي کارخانجات بدليل عدم اطلاع، بعضي از گونه‌هاي گياهي دارويي را از خارج وارد مي‌کنند (جوادزاد و همکاران، 1386).
فرآورده گياهان داروئي و صنعتي در منابع طبيعي ايران را بر حسب ماهيت توليد و نوع استحصال مي‌توان به انواع زير تقسيم نمود:
1- صمغ‌هاي نباتي که مهم‌ترين آنها عبارتند از کتيرا، آنغوزه، سقز صمغ بنه، وشاء و زدو.
2- مان‌هاي گياهي: مان ترشحات شيرين مزه‌اي است که در اثر عوامل طبيعي از قبيل فعاليت نوع بخصوصي از حشرات بر روي اندامهاي جوان گياه يا عکس العمل در برابر دماي محيط يا برخي از عوامل مکانيکي تشکيل مي‌شود مانند گزنگبين، گز علفي، شيرخشت.
3- گال درختان جنگلي: گال حالتي از تغيير شکل جوانه‌ها، برگ‌هاي جوان يا ميوه است که در اثر فعاليت برخي حشرات پديد مي‌آيد و محل تمرکز بعضي از ترکيبات مي‌باشد. مهم‌ترين انواع گالها عبارتند از گال درختان بلوط و بنه.
4- ميوه و دانه‌هاي درختان جنگلي و گياهان مرتعي : مانند بنه، بادام، شاه بلوط، زرشک، زيره و گردو.
5- گل‌هاي گياهان مرتعي: که بيشتر مصرف داروئي و صنعتي دارند مانند گاوزبان، نسترن، ختمي، بنفشه، بومادران و مريم گلي.
6-اندام‌هاي زيرزميني: مانند انواع مختلف ريشه‌ها، پياز‌ها و ساقه‌هاي زيرزميني.
7-ساير فرآورده‌ها از قبيل سرشاخه‌هاي گياهان جنگلي و مرتعي مانند کنار، مورد، آويشن، ريواس و همچنين قارچ‌هاي خوراکي، پوست ميوه درختان جنگلي که هرکدام مصرف داروئي، خوراکي يا صنعتي دارند(موسوي، 1376).
خانواده چتريان گياهاني معطر هستند که تقريبا شامل 3700 گونه در 434 جنس هستند. بيش از 316 گونه از اين خانواده در ايران شناخته شده است که 25% بومي هستند. برخي از گونه هاي اين خانواده به‌دليل اهميت در مصارف پزشکي و دارويي در تجارت جهاني اهميت زيادي دارند(نبوي و همکاران، 2011 ).
گياهان دارويي و اسانس‌دار خانواده چتريان به‌دليل انعطاف اکولوژيکي بسيار زياد نسبت به اقليم‌هاي متنوع به عنوان يکي از ذخاير ژنتيکي مهم گياهي محسوب مي‌شوند(عرب‌زاده و همکماران، 1392).
آنغوزه گياهي است بوته اي از خانواده چتريان (Umbelliferae) که معمولا در مناطق جنوبي ايران يافت مي شود(نجف پور و همکاران،1381).
خاستگاه آنغوزه استپ‌هاي ايران و قسمت‌هايي از افغانستان مي‌باشد. در ايران فلات مركزي و مناطق كويري تا سلسله جبال زاگرس در استان‌هاي فارس، كرمان، خراسان، يزد، سمنان، هرمزگان، سيستان و بلوچستان، اصفهان، لرستان، كهكيلويه و بوير احمد و بوشهر به عنوان رويشگاه اصلي اين گياه ذكر شده‌اند اين گياه در نواحي باير، زمين‌هاي ماسه‌اي خشك و حاوي تركيبات آهكي مناطق گرم در ارتفاع2400-190 متر بالاتر از سطح دريا و در مناطقي با پستي و بلندي زياد در شيب هاي70-15 درصد با ميزان بارندگي در حدود 350 – 250 ميلي متر مي‌رويد(زارع کاريزي و همکاران، 1389).
از جنس Ferula بيش از 133 گونه مختلف در آسياي مرکزي و نواحي مديترانه‌اي پراکنده است. بيش از 30 گونه از 15 جنس آن در فلور ايران يافت مي‌شود(نبوي و همکاران، 2011).
آنغوزه داراي خواص درماني بسيار است و حتي در دامپزشكي نيز مورد استفاده قرار مي گيرد. در طب سنتي، از نظر طبيعت خيلي گرم و نسبتاً خشک است و در درمان بيماري‌هايي چون تشنج، فلج، رعشه، سستي اعضاء بسيار مفيد است. همچنين از شاخ و برگ خشک شده آنغوزه در زمستان براي تغذيه دام استفاده مي‌شود(محمودي و همکاران، 1389).
از نظر گياه‌شناسي آنغوزه با نام علمي Ferula assa- foetida L. گياهي علفي، کرک‌دار، چندساله و منوکارپيک (بدين معني که در طول رويش فقط يک بار به گل مي‌رود و سپس دوره رويشي آن خاتمه مي‌يابد) ازخانواده چتريان (Apiaceae) مي‌باشد. ريشه اين گياه راست، گوشت‌دار و نسبتاً ضخيم با کمي فيبر که شيره‌اي را در خود ساخته و ذخيره مي‌کند که با عمل تيغ زدن مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد. در پنج سال اول منحصرا داراي تعدادي برگ واقع بر روي سطح زمين مي‌باشد. تدريجا از بين برگ‌هاي آن که عموما ظاهري غبار آلود دارند، ساقه‌اي راست، تقريبا استوانه‌اي و گوشت‌دار خارج مي‌شود که ارتفاعي متجاوز از ? تا ? متر پيدا نموده و در انتها به مجموعه‌هايي از گل‌هاي زرد رنگ و مجتمع به صورت گل آذين چتر مرکب ختم مي‌شود. برگ‌هاي قاعده ساقه اين گياه عموما بزرگ ، گوشت‌دار، به طول متوسط ?? تا ?? سانتي‌متر تقريبا عاري از دمبرگ و منقسم به قطعاتي با تقسيمات فرعي و دندانه دار يا لوبه‌اي است. داراي ? نوع گل، يکي نر- ماده و ديگري شامل يکي از اجزاي اصلي (پرچم يا مادگي) است و اين حالت نيز بر اثر از بين رفتن پرچم يا مادگي در بعضي از گل‌هاي نر- ماده، پيش مي‌آيد، باعث مي‌گردد که گل‌هاي اخير به دو صورت نر يا ماده در آيند. ميوه آن شيزوکارپ به رنگ قهوه‌اي تيره يا قهوه‌اي خرمايي، بيضوي نسبتا مسطح و داراي ? خط مشخص در هر مريکارپ با کناره تغيير شکل يافته به صورت بال است.
طول ساقه به ارتفاع ???-??? سانتى متر، زرد فام، در طول شيار دار، برگ‌هاى قاعده‌اى تقريباً دو بار شانه‌اى با حاشيه بدون دندانه يا اندكى لب‌دار. برگ‌هاى بخش پائينى ساقه ?-? بار شانه‌اى كرك‌دار. گلبرگ‌ها به رنگ زرد و بدون كرك. ميوه‌ها تخم مرغى يا كشيده و بدون كرك هستند. و در بخش مياني تقريباً 15 ميلي‌متر ضخامت دارد. گل‌هاي آن زردرنگ و به صورت گل آذين چتر مرکب‌اند. چتر درحالت ميوه‌دهي 25-20 اشعه دارد که هرکدام تقريباً 5 سانتي‌متر طول و فاقد کرک مي‌باشند(زرگري، 1375).
از نظر تركيبات شيميايي ريشة گياه آنغوزه F.assa foetida داراي مواد آزارزيتوتانول، فروليك اسيد، اسانس روغني فرار، پينن، آزولن، موسيلاژ، باسورين و … مي‌باشد و در صمغ آنغوزه مقدار زيادي تانن (حدود 60 درصد ) و حدود 20 درصد صمغ و 5-4 درصد اسانس وجود دارد در برخي گونه‌ها در نمونه‌هاي آنغوزه اشكي مقدار اسانس تا 15 درصد نيز مي‌رسد. تقريبا تمام اين صمغ آنغوزه داراي ترکيبات دي, تري و تتراسولفيد, مشتقات کوماريني فئوتيدين?, کامولونفرول?, اپي سامارکاندين? , آمبلي پرنين و کانفرول? و … مي باشد(اميد بيگي و همکاران، 1383).
آنغوزه که يکي از گياهان واجد خاصيت ضدقارچي وسيع است، يک گياه چند ساله است که در ايران مي رويد و گفته مي شود که منشا اين گياه ايران مي باشد. محمدي و همکاران(1388) نشان دادند که اسانس اين گياه مي تواند بيماري هاي قارچي انساني را کنترل نمايد.

1-2- پرسش اصلي تحقيق (مسأل? تحقيق):
آيا تفاوت در محل رويشي گونه مرتعي-داروئي آنغوزه تاثيري در ميزان و درصد ترکيبات و خاصيت آنتي اکسيداني و ترکيبات فنلي دارد؟

1-3- هدف:
با توجه به روي آوردن اکثر جوامع به استفاده از گياهان دارويي و فراورده‌هاي آن، استفاده از گياهان دارويي و استخراج متابوليت‌هاي ثانويه و شناخت و کاربرد خواص آنتي اکسيداني و ترکيبات فنلي، لذا به دليل ارزش دارويي بسيار بالاي گياه آنغوزه و داشتن خاصيت فنلي و آنتي‌اکسيدان بالا داراي اهميت بالايي مي‌باشد که نتايج تحقيقات اين‌چنيني براي شرکت‌هاي داروسازي و کارخانه‌هاي توليد کننده مواد بهداشتي و عطرسازي نيازي اساسي محسوب مي‌شود. با توجه به مطالب فوق هدف از تحقيق حاضر، مقايسه ترکيبات فرابه، فنلي و آنتي اکسيداني گياه مرتعي- داروئي آنغوزه در مناطق مختلف استان فارس ضروري مي‌باشد که جنبه جديد بودن پژوهش را اثبات مي‌کند.
با توجه به موارد مذکور در صورتيکه عناصر غذايي گياه در مراحل مختلف مورد بررسي قرار گيرد و همچنين نيازهاي رويشگاهي آن نظير اقليم، خاک و …در نظر گرفته شود، مي‌توان از اين نتايج در مديريت، بهره‌برداري صحيح از گياه، حفظ و توسعه گياه و همچنين پيشنهاد اين گونه براي کشت در شرايط محيطي با بازده بيشتر اقدام نمود.

1-3-1- هدف اصلي تحقيق:
بررسي ترکيبات اسانس، ترکيبات فنلي و آنتي اکسيداني آنغوزه در سه منطقه رويشي(استهبان، زرين دشت و نيريز) از شهرستان‌هاي استان فارس با شرايط رويشي و اکولوژيک متفاوت.

1-3-2- اهداف جزيي:
1) -اندازه گيري درصد ترکيبات مختلف آنغوزه .
2) – مقايسه درصد ترکيبات اسانس بين مناطق بهره برداري آنغوزه استان .
3) – بررسي آنتي اکسيدان بين توده‌هاي آنغوزه استان فارس.
4) – بررسي ارتباط بين ترکيبات فنلي و خاصيت آنتي اکسيداني توده‌هاي آنغوزه استان فارس.

1-4- فرضيه:
– گياه مرتعي-دارويي آنغوزه داراي ترکيبات شيميايي با ارزشي است.
– گياه مرتعي-دارويي آنغوزه داراي خاصيت آنتي اکسيداني بالايي است.
– گياه مرتعي-دارويي

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید